Crisis is ook ergens goed voor

by Arjo Klamer
Reformatorisch Dagblad, 3 oktober 2008
Original link

Foto: Het hoofdkantoor van ING aan de A10 in Amsterdam

De kredietcrisis kan wel eens een keerpunt betekenen, voorspelt Arjo Klamer. Als de acceptatie van buitensporige beloningen voorbij is en iedereen die een grote bonus int zich moet generen, dan is de crisis ook ergens goed voor.

Is de kredietcrisis een ramp? Voor tal van huiseigenaren in de VS is dat zeker het geval. Dat geldt ook voor werknemers van Lehman Brothers en nog een aantal financiële instellingen. Maar de meesten van ons beleven de crisis vooral via de media. Want een economische crisis is het nog steeds niet.

De werkloosheid schiet niet omhoog -verre van dat- en de economie blijft groeien, hoe matig ook. Verbazingwekkend? Het is een les van de economie: gebeurtenissen in de financiële wereld, hoe dramatisch ook, hebben vaak geen grote invloed op de echte economie van productie, consumptie en distributie.

Ook al schieten de prijzen van aandelen omhoog, of omlaag, de winkeliers hoeven daar niets van te merken. Mensen kopen net zo veel, of net zo weinig. De financiële wereld opereert min of meer onafhankelijk van de echte economie. Ook al zal de echte economie wat gaan sputteren vanwege deze kredietcrisis, ik verwacht geen echte crisis, dus geen massawerkloosheid.

Deze crisis is ook ergens goed voor. De financiële wereld kende steeds meer zeer riskante producten die niemand meer goed begreep, een onevenwichtige opbouw van schulden en buitensporige beloningen en bonussen. Hebben tal van economen en politici de afgelopen jaren gewaarschuwd tegen dit onverantwoord handelen, nu dringt die boodschap misschien door.

Het klopte niet dat de top van de financiële wereld zich de heerser van de gehele wereld waande en met megadeals de wereld naar zijn hand probeerde te zetten. Het klopte niet dat de geldmannen de kathedralen van deze tijd hebben gebouwd.

Arrogantie

Vroeger waren bankiers tevreden met eenvoudige solide gebouwen die vooral degelijkheid en betrouwbaarheid moesten uitstralen. Rijd nu langs de A10 en u ziet de ene na de andere architecturale uitspatting voor onze bankiers. De grootse en meest imposante gebouwen in New York, Chicago en Sjanghai zijn iconen van het financiële grootkapitaal. Het kon niet op.

Het klopte ook niet dat onze beste talenten in de financiële wereld opgingen. Alsof de wereld om geld draait. Het klopte ook niet dat aandeelhouders het voor het zeggen kregen, dat geldmannen die nooit een voet in een bedrijf zetten, bepalen wat met een bedrijf gebeurt.

Aandeelhouders hebben mogen beslissen over het lot van ABN AMRO en Fortis. Waarom eigenlijk? Omdat zij het geld hebben? Waarom zouden al die mensen die met hart en ziel in bedrijven werkzaam zijn, niets te zeggen hebben?

Deze crisis maakt duidelijk dat ook de geldmannen bescheidenheid past, dat er grenzen zijn aan speculatie. De verontwaardiging is terecht. Het handelen in de financiële wereld was onverantwoord. De crisis is niets anders dan een afstraffing van arrogantie.

Maar dit betekent niet dat de markt niet werkt. Zij die geloven in de werking van vrije markten zouden kunnen zeggen dat de markt het oordeel velt over onverantwoord speculatief gedrag. Bedrijven die te ver zijn gegaan, betalen nu de prijs.

Sceptici kunnen daartegen inbrengen dat de afstraffing niet alleen de schuldigen treft, maar ook tal van mensen die het slachtoffer zijn van onverantwoord gedrag, zoals huiseigenaars. Daarbij komt dat tal van schuldigen de dans zullen ontspringen. De Rijkman Groeninks hebben de beloning van een slechte deal al geïncasseerd en worden in deze crisis met rust gelaten. Dat is een reden voor verontwaardiging.

Angst

Daarbij is de vrees gerechtvaardigd dat de reddingsacties van overheden als de Amerikaanse en de Nederlandse ervoor zorgen dat meer schuldigen hun straf ontlopen. Het is oneerlijk dat de belastingbetaler de prijs betaalt van onverantwoord gedrag, ware het niet dat het alternatief erger is. Zo goed werkt de markt ook weer niet. Weinigen van ons zijn gebaat bij het domino-effect dat dreigt wanneer een falende bank een reeks andere instellingen in zijn val meeneemt.

Regeringsleiders moeten zich naar geschrokken zijn toen hun medewerkers hen de consequenties van dat marktproces voorrekenden. Want waarom anders zouden bepleiters van de vrije markt zoals de minister van Financiën van de VS plotseling ingestemd hebben met een massale interventie van de overheid? Ook voor onze minister Bos is deze krachtdadigheid in de zaak Fortis ongekend. De angst moet hebben toegeslagen.

Ik houd er rekening mee dat deze crisis een keerpunt gaat markeren. Wellicht beleven we een keerpunt in de macht van de Amerikaanse samenleving, en daarmee ook een keerpunt in het geloof in de vrije markt.

Het is verder te hopen dat dit ook een moreel keerpunt is, dat de acceptatie van buitensporige beloningen voorbij is en dat een ieder die een grote bonus int, zich maatschappelijk moet generen. Gebeurt dat alles, dan is de crisis ook ergens goed voor.

De auteur is decaan van Academia Vitae te Deventer en hoogleraar culturele economie aan de Erasmus Universiteit.